Tôi chưa từng học hay làm việc ở Mỹ, tuy có từng qua Mỹ ngắn hạn. Các
đồng nghiệp của tôi ở Mỹ như anh Phạm Hữu Tiệp và anh Lê Tự Quốc Thắng
sẽ có thể cho biết nhiều thông tin chính xác hơn về chuyện đi học PhD
ngành toán ở Mỹ. (GS Thắng sẽ có bài viết mới về chuyện này trên
vnmath). Tuy nhiên, tôi có quan hệ công tác với một số đồng nghiệp
người Mỹ (ở cả những trường hàng đầu và những trường hạng thấp hơn), và
đã từng giúp đỡ một số bạn trẻ ở Việt Nam sang Mỹ làm NCS về toán bằng
cách giới thiệu họ với các GS bên Mỹ. Trong bài này tôi trình bày kinh
nghiệm của mình cho các bạn trẻ muốn xin học PhD ở nước ngoài (đặc biệt
là ở Mỹ), nhìn từ quan điểm của một người giới thiệu.
Thứ nhất, vì sao nên xin đi học nước ngoài ?
Đơn giản là ở nước ngoài điều kiện học tốt hơn nhiều ở trong nước, dễ
tiến bộ hơn, và có dịp tìm hiểu thế giới, biết đó biết đây.
Vì sao chọn Mỹ ?
Đi các nước tiên tiến khác như Anh, Pháp, Đức, v.v. cũng tốt ... nếu có
học bổng và đến được trường tốt. Hiện tại, Mỹ là nơi cho nhiều học bổng
làm PhD nhất (và học bổng khá cao, sống tương đối thoải mái), nên đi Mỹ
là một trong những chọn lựa tự nhiên.
Về mặt học bổng, một NCS ở Mỹ có thể được quãng 20 nghìn đô la một năm
(sau khi đã được trả bảo hiểm và học phí), nói chung là cao hơn ở các
nơi khác (trừ Thụy Sĩ ?). Ngoài ra, Mỹ có một thị trường lao động
"thoáng", dễ kiếm việc làm thêm. Sau khi có bằng PhD cũng dễ kiếm việc
ở Mỹ hơn là ở châu Âu (cho những ai có nhiều năng lực và muốn ở lại làm
việc ở nước ngoài một thời gian), và lương ở Mỹ thường cũng cao hơn.
Muốn xin đi Mỹ cần những điều kiện gì ?
Điều kiện không thể thiếu là cần biết tiếng Anh (có điểm TOEFL đủ cao,
tùy từng trường, có trường đòi trên 500 có trường đòi trên 600 ...)
Tôi muốn bàn thêm về điều kiện không thể thiếu này qua câu chuyện sau:
một ông bạn tôi người Mỹ (trước ở California nay làm việc ở Thụy sỹ,
nhưng quốc tịch Mỹ) kể là hồi ông ta ở một trường đại học công ở bên
Mỹ, trường đó nhận nhiều NCS từ Trung Quốc sang. Những NCS Trung Quốc
này học toán rất giỏi nhưng tiếng Anh lúc mới sang rất kém, đi làm phụ
giảng nói sinh viên không hiểu gì hết (và khi sinh viên hỏi cũng không
hiểu), thế là khoa toán bị kiện vì tội "lấy tiền của nhà nước để tuyển
những kẻ thậm chí không biết nói tiếng Anh vào làm phụ giảng". Thế là
các GS không những phải dạy toán cho NCS của mình, mà còn phải kèm
tiếng Anh nữa ! Họ rất ngại những chuyện bê bối như thế, nên để cho
chắc họ yêu cầu người xin đến phải có trình độ tiếng Anh tối thiểu.
ngoài ra, lý luận của họ là nếu mà giỏi (có khả năng học PhD) thì cũng
có khả năng học được tiếng Anh (hãy chứng tỏ khả năng đấy đi, và chỗ
tôi dạy toán chứ không phải là chỗ dạy tiếng Anh!)
Nước Mỹ là nước của "sự sòng phẳng", không có "free lunch" nào. Tuy các
nhà khoa học sẵn sàng cho không NCS của mình học bổng (vì tương lai
khoa học), nhưng về danh chính công thuận thì NCS phải làm thuê cho
trường, ở dạng TA (trợ giảng) hay RA (phụ tá nghiên cứu), và học bổng
được hiểu là lương cho việc làm thuê đó (tuy "công việc làm thuê" đó
chẳng nặng nhọc gì hết, và cũng là một thứ học, nhưng về mặt chính trị
nó quan trọng -- khi anh làm thuê thì anh không ăn bám). Không đủ trình
độ tiếng Anh thì không "làm thuê" được.
Năm trước, tôi có giới thiệu một anh bạn trẻ sang Mỹ. Tiếng Anh của anh
ta không được tôt lắm, khi người ta phỏng vấn bằng cách ra mấy bài toán
bằng tiếng Anh qua e-mail, có bài anh này đọc hiểu sai đề bài, làm
người phỏng vấn (là giám đốc việc tuyển NCS ở khoa đó) không hài lòng.
Tôi có viết thư sang cho ông này, phân trần rằng anh bạn trẻ của tôi ở
VN điều kiện học khó khăn, không có dịp dùng tiếng Anh trong thực tế
bao giờ, chứ anh ta có quyết tâm cao lắm, sang bên đó một thời gian
ngắn thể nào cũng sẽ nói giỏi ngay, v.v. Cuối cùng anh bạn này cũng
được nhận sang Mỹ (sau mấy tháng vất vả).
Hồi tháng 12/2005, trong dịp tôi về nước, có hỏi thăm các bạn trẻ xem
có bạn nào muốn tôi giới thiệu sang Mỹ không. Hỏi khá nhiều bạn (tất
nhiên câu trả lời thường là "có"), chỉ có đúng một bạn đã thi TOEFL và
đạt đủ điểm (bạn này rất khá, trên 600 điểm). Thật đáng tiếc, vì tôi
thấy có khá nhiều bạn đủ tiêu chuẩn về mặt toán học để xin đi làm PhD ở
Mỹ đợt vừa rồi (tức là xin cho mùa thu năm 2006), nhưng vì không đạt
tiêu chuẩn tiếng Anh nên có xin cũng vô ích, và đợt vừa rồi tôi chỉ
giới thiệu được đúng 1 bạn sang Mỹ. (Bạn này vùa được Stanford nhận).
Ngoài điều kiện về tiếng Anh còn cần điều kiện gì ?
Tất nhiên là điều kiện về khoa học và trí tuệ nói chung. Ở Mỹ thường
người ta đòi phải có điểm thi GRE. Nói chung nên thi cái này trước khi
nộp đơn sang Mỹ. Cái này tương đối dễ (nếu đủ biết tiếng Anh để hiểu
các câu hỏi trong đó), và nếu thi đạt điểm cao thì cũng thuận lợi cho
việc xin làm PhD. Các khoa toán ở Mỹ có thể bỏ qua cái GRE này cho
người nộp đơn từ nước ngoài (nhưng TOEFL thì là chuyện không thể bỏ qua
được), tuy nhiên nếu có điểm này vẫn thuận lợi hơn.
Nói chung là tốt nghiệp đại học loại khá/giỏi (thực sự, chứ không phải
do đi xin điểm ...) ở khoa toán những trường đại học lớn ở Việt nam thì
có khả năng xin sang Mỹ làm PhD về toán. (Những trường nhỏ thì tôi
không dám chắc, vì không biết là "giỏi" ở đấy có được bằng "giỏi" ở
trường lớn không)
Về mặt kiến thức toán học, chương trình đại học ở Mỹ về mặt hình thức
không cao gì hơn chương trình đại học ở Việt Nam. Về mặt chất lượng thì
họ cũng có sinh viên giỏi sinh viên kém. Một sinh viên Việt Nam mà
nhanh nhẹn, học giỏi, học được cẩn thận và nắm vững các môn chính ở đại
học, thì cũng có thể xếp vào loại giỏi so với ở Mỹ, có khả ăng xin vào
làm PhD ở các trường hàng đầu.
Có cần có bằng cao học không ?
Không cần. Chương trình làm PhD ở Mỹ thường kéo dài 5 năm. Năm đầu tiên
của chương trình đó có thể coi là năm cao học: NCS phải học và trả thi
một số môn cơ bản, nếu thi rượt thì có thể không được học tiếp.
Tất nhiên, nếu có được một số kiến thức ở mức độ cao học thì có thể ghi
điều đó vào trong CV, và nó sẽ thuận lợi cho việc xin học PhD: người ta
cung muốn tuyển những người có nhiều kiến thức. Nhưng hoàn toàn không
cần phải có bằng cao học, và không nên đợi đến lúc có bằng cao học, mới
xin đi làm PhD ở Mỹ ! (Ở Pháp thì khác, để được nhận làm PhD cần có
bằng cao học hoặc tương đương, và NCS ở Pháp không phải thi thêm môn gì
nữa ngoài chuyện lo làm luận án).
Nên xin đến các trường nào ở Mỹ ?
Tùy theo năng lực (lựa sức mình), ngành muốn học, và các yếu tố khác
(ví dụ như quan hệ đã có với các GS bên Mỹ) mà lựa nơi xin. Nói chung
thì nếu tự cảm thấy kiến thức cơ bản của mình rất vững, giỏi vào lọai
nhất nhì khóa, thì nên xin vào các trường "first tier" (hàng đầu) ở Mỹ
như Berkeley, Princeton, MIT, Stanford, Havard, ... , tuy cũng nên xin
thêm vài trường "second tier" (tức là cũng tôt nhưng không thuộc loại
cực kỳ danh tiếng) để "đề phòng" nhỡ trượt các trường kia. Còn nếu thấy
trình độ mình "chưa thật cao" thì nên chú trọng hơn các trường "second
tier". Ngoài ra, nếu có sự quen biết GS nào đó mà thích theo học GS đó
thì tất nhiên nên xin vào trường của GS đó. (Thông thường chỉ cần một
GS có uy tín trong trường nhiệt tình ủng hộ là khả năng được nhận rất
lớn).
Nên biết rằng những trường "second tier" bên Mỹ về mặt khoa học vẫn tốt
hơn rất nhiều lần so với ở Việt Nam, và cũng không kém gì một trường tử
tế ở châu Âu (trừ một số trung tâm lớn nhất châu Âu).
Các bạn mà cảm thấy kiến thức "còn hơi yếu" nhưng có điểm TOEFL tốt và
muốn làm PhD về toán, thì cũng nên mạnh dạn xin sang Mỹ. Có thể chỉ
được nhận ở một trường nhỏ (third tier), nhưng như thế về mặt khoa học
có lẽ vẫn tốt hơn là làm NCS ở Việt Nam. Nói chung các bạn trẻ mà muốn
làm NCS một cách thực sự thì không nên chỉ ngồi làm trong nước, ít ra
cũng nên ra nước ngoài theo kiểu thực tập (đi sang Phap' mỗi năm 6
tháng ở dạng cotutelle chẳng hạn), hoặc đi dài hạn hơn (như sang Mỹ 5
năm)
Cần nộp những hồ sơ gì khi xin sang Mỹ ?
Tôi không biết cụ thể chuyện này. Có thể hỏi trực tiếp các trường bên
Mỹ, hoặc hỏi kinh nghiệp những bạn mới xin trong thời gian gần đây. Có
một điều tôi biết là các bảng điểm, và các thư giới thiệu, là rất quan
trọng. Hồ sơ cần được viết một cách sáng sủa, và tránh có lỗi tiếng anh
trong đó. Đấy là cơ sở bước đầu để người ta xét xem có nên nhận bạn hay
không, hay là nên loại ngay, hay là để vào vị trí dự bị ...
Làm sao để có thư giới thiệu
Về nguyên tắc, chỉ có những người vừa có uy tín (đối với nơi tuyển
NCS), vừa biết bạn khã rõ (để có thể viết được một thư giới thiệu chi
tiết) thì thư giới thiệu mới thực sự có giá trị. Cái này hoàn toàn có
lý thôi (vì người ta muốn tránh "rủi ro" càng nhiều càng tốt, không
muốn nhận nhầm phải một NCS "ấm ớ"). Nhưng đây cũng là điểm khó khăn
đối với SV Việt Nam: không phải vì người ta kỳ thị gì người Việt Nam,
nhưng vì người ta chưa biết đến nhiều người Việt Nam trong toán (đồng
nghiệp cũng như NCS) nên người ta khó đánh giá chính xác, chưa có độ
tin tưởng cao thôi.
Các GS ở Việt Nam mà bạn quen có thể nhiệt tình viết thư giới thiệu
bạn. Điều này rất tốt. Nhưng muốn xin được vào những trường lớn ở Mỹ
thì điều này cỏ thể chưa đủ về khoản giới thiệu, vì có thể ban xét
tuyển ở nơi bạn xin có thể đã được nghe tiếng nhưng cũng có thể chưa
được nghe tiếng vị GS của bạn. (Nếu vị GS của bạn có quen thân ai đó ở
trường bạn xin đến thì là chuyện khác).
Trong phạm vi có thể, nên cố gắng làm quen với các GS người nước ngoài,
hoặc các GS Việt Kiều, và nhờ họ viết giới thiệu, vì họ thường quen
biết nhiều những người trong các hội đồng tuyển NCS hơn, và bởi vậy
những người kia cũng dễ tin những gì họ viết hơn.
Nếu không quen ai thì làm thế nào ?
Một trong những mục đích của vnmath chính nhằm giúp đỡ các bạn trẻ tạp quan hệ với các GS Việt Kiều và các GS người nước ngoài.
Bạn có thể đăng CV và nguyện vọng của mình lên vnmath (ở phần Contacts,
xem hướng dẫn cụ thể về việc này). CV và nguyện vọng của bạn sẽ được
đem quảng cáo đến các GS Việt Kiều và người nước ngoài, qua đó tìm được
người có thể đỡ đâu bạn, hướng dãn bạn hiệu quả nhất. Bạn nào có quyết
tâm học nhưng gặp khó khăn có thể viết e-mail cho tôi hoặc các đồng
nghiệp của tôi.
Thư giới thiệu thường như thế nào là tốt ?
Một thư giới thiệu thường càng cụ thể, có nhiều thông tin, chứng tỏ
người giới thiệu biết rõ bạn và nhiệt tình với bạn, thì tốt. Tất nhiên
để được như vậy thì người giới thiệu phải biết khá rõ bạn, nếu không
dạy bạn thì cũng phải từng hỏi chuyện (phỏng vấn) bạn. Chính vì vậy bạn
cần làm quen với người ta một thời gian trước khi xin thư giới thiệu.
Một thư giới thiệu của một người uy tin cao nhưng trong thư chỉ có vài
ba câu trung trung thì không có ý nghĩa lắm, có khi lại bị hiểu thành
"ông này bị nài nỉ đòi viết thư giới thiệu chứ chẳng quan tâm gì", phản
tác dụng. Một thư giới thiệu tâng bốc bạn lên trời, nhưng không chỉ ra
được ưu điểm nhược điểm cụ thể nào, thì cũng ít tác dụng. Một thư giới
thiệu tốt không nhất thiết câu nào cũng phải khen, mà có thể có khen có
chê.
(Tất nhiên, thông thường bạn không có quyền đọc thư giới thiệu về bạn.
Như vậy người viết giới thiệu mới cảm thấy thoải mái khi viết, và người
đọc thư giới thiệu cũng dễ tin tưởng hơn).
Có nên xin làm PhD qua đường VEF không
VEF (Vietnam Education Foundation) hàng năm có sang VN tuyển NCS, theo
nghĩa họ làm một ky sát hạch, rồi tuyển khoảng 30 (?) người để họ cho
học bổng sang Mỹ học, trong đó mỗi năm chỉ có khoảng 1-2 người ngành
toán. Để được lọt "mắt xanh" của VEF rất khó, các bạn nào được chắc đều
thuộc loại rất khá về chuyên môn.
Có mấy điểm đáng chủ ý:
Thứ nhất là nếu giỏi thì không cần phải đợi thi tuyển qua VEF, có thể
xin trực tiếp đến các trường ở bên Mỹ cũng được. Ví dụ cụ thể là một
bạn vừa được Stanford nhận (không liên quan gì đến VEF). Nếu "giỏi vừa"
thì vẫn có thể xin sang Mỹ được (trong khi khả năng trựot VEF lớn hơn
rất nhiều !)
Thứ hai, về mặt học bổng, theo tôi hiểu đi theo đường VEF không hơn gì
"tự đi": học bổng của VEF không cao (nói chung là thấp hơn các trường
cho !), nếu có học bổng VEF rồi được nhận ở trường "xịn" nào đó, thì
theo tôi biết người ta cũng chỉ cho bạn thêm cho bằng học bổng trường
cho thôi chứ không phải bạn sẽ được cả học bổng VEF lẫn nguyên một xuất
học bổng của trường. (Nếu ai có thông tin ngược lại xin cho biết)
Thứ ba, đi theo đường VEF có những ràng buộc do VEF đặt ra. Chú ý là
VEF là một tổ chức có tính chất chính trị, họ "bỏ tiền ra" thì họ có
những ràng buộc của họ, trong khi các trường Đại học bên Mỹ không có
những ràng buộc như vậy.
Thế VEF có lợi thế gì ?
Hiện tại theo tôi lợi thế chủ yếu của họ là về mặt quan hệ. Họ cho ai
học bổng, thì cũng se giúp giới thiệu cho người đó được nhận vào trường
tốt ở bên Mỹ. Ngoài ra, tôi không biết "chính sách lâu dài "của họ ra
sao, nên không biết có lợi thế gì.
Nói tóm lại, VEF là một khả năng có thể, nhưng (ít ra trong ngành toán)
có nhiều khả năng khác không kém hấp dẫn mà có khi dễ thực hiện hơn. Có
thể đối với một số ngành nào đó, quan hệ của Việt Nam với nước ngoài
còn ít hơn là trong ngành toán nhiều, thì học bổng VEF quan trọng hơn
đổi với những ngành đó.
....
(Có gì sẽ sửa chữa, bổ xung sau)
Copyright 2007. All Rights Reserved.  |
Subscribe to this comment's feed